Monografija “Dukljanski knez Sveti Vladimir”

Taj pobožni mladić uzorito nosi
Velje svoje patnje i teške nesreće.
Da su negve lakše molitvama prosi
I kroz suzni pogled svijetlu se okreće.
No kako mu danju tihe brige krati
Duševni mir – srce Božja riječ skoli,
Tako i željeni san mu umiljati
Oslaše prizori koje silno voli.
Strašću koju prije upoznao nije
Zaspa jedne noći – a tad sa mračnog dna
Kroz očne kapke već mu se jutro smije
I čvrsto drži čarobnu magiju sna.
J. N. Aschman
Prepjev: Sreten Perović

SIMBOL ŽRTVENE LJUBAVI

Proljeće budi nadu u obnavljanje i trajanje života: u prirodi,
u ljudskoj zajednici, u svijetu duhovnosti. Jedno davno
proljeće u crnogorskoj povijesti ostavilo je trajni trag i
preraslo u simbol zavjetne žrtve, u simbol žrtvene ljubavi.
Dvadeset drugog maja po julijanskom, četvrtog juna po
gregorijanskom kalendaru, godine 1016-e. tragično je okončan
ovozemljski život Dukljanskog kneza Svetog Vladimira – u
Prespi, prijestonom gradu ondašnjeg Makedonskog carstva.
Proljeće 2016-e obavezuje Crnu Goru i svijet njene
duhovnosti da se, uz duboko poštovanje, pokloni uspomeni
Svetog Dukljanskog Kneza, da pohvalno uzvisi mirotvornu mu
narav i da oda dostojnu poštu njegovoj kultnoj sudbini.
U burnoj istoriji ove najmanje južnoslovenske države ima
više događaja koji svojim socijalnim ishodištem, nadvremenim
značenjem i inspirativnom energijom prevazilaze sva ostala
tužna i radosna zbivanja, realna i irealna posrtanja, sve epske
podvige žrtve u vjekovnoj oslobodilačkoj borbi crnogorskoga
naroda. Njihovo trajno ozračenje zaloga je pouzdanja i vjere
današnjih generacija u mirnije i plodnije buduće dane.
Uz duboki naklon prilažemo vijence svenarodne zahvalnosti
onima koji su svoju žrtvenu odanost Domovini ugradili u
Panteon Slobode, predajući svoje poruke i oporuke sljedbeničkim
naraštajima, koji su tu upaljenu luču pronijeli kroz vjekove,
kroz klance i klisure i predali je u ruke obnoviteljima
crnogorskih povijesnih nadanja.
Ovo je godina velikih jubileja Crnogorske Tuge i Radosti.
1000-godišnjica smrti Dukljanskog Kneza Vladimira
1000-godišnjica Crnogorske državotvornosti državnosti
100-godišnjica Medovske tragedije naših iseljenika
100-godišnjica Mojkovačke herojske žrtvenosti
10-godišnjica obnove crnogorske državne suverenosti!

Sudbinski dan u povijesti Duklje predstavlja tragični kraj
zemaljskog života Dukljanskog kneza Vladimira.

Taj žrtveni događaj označio je početak nastajanja njegovog svetiteljskog
kulta, naših izvornih duhovnih vrijednosti i crnogorske državotvorne
tradicije.
Njegova hristolika sudbina, ma koliko da je igrao skromnu ulogu u
istorijskim zbivanjima svojega vremena, doprinijela je da ga balkanski
narodi prihvate kao Velikomučenika i da u nekolka potonja vijeka, najviše
posredstvom likovne umjetnosti, intenzivno šire njegov svetački kult. Iako
njegovo stradanje nije striktno vezano za hrišćansku vjeru, već više za
odnose dvije ranohrišćanske južnoslovenske države (za Kneževinu Duklju
i za Makedonsko carstvo), Dukljanski knez Vladimir, kao i Sveti Jovan
Krstitelj, umro je istovjetnom mučeničkom smrću; po legendi – pripreman
da svoju dušu preda Bogu i Isusu Hristu, kao njihov duhovni sljedbenik.
Mnogo kasnije, balkanski narodi su Svetom Vladimiru Dukljanskom
dali novo ime – Sv. Jovan Vldimir i uvrstili ga u kao svoga kralja ili cara –
grčki, makedonski, albanski, bugarski, hrvatski i srpski hagiografi i crkveni
“istoriografi”. A Sv. Vladimir je bio samo dukljanski knez i jedno vrijeme
makedonski vazal.
Crnogorska srednjovjekovna istorija je, kao istorija drugih evropskih
naroda, utemeljena na kultu svetog vladara. Istorijski izvori na razmeđi
X i XI vijeka pominju Kneza Vladimira kao vladara arhontije Duklje,
koja je povremeno bila u zavisnom odnosu prema Vizantiji i prema
Makedonskom carstvu. To je, međutim, period uspona svih Južnih
Slovena i njihov definitivni izlaz na Mediteran, što se podudara sa
nastajanjem nezavisnih južnoslovenskih država.
Zaoštravanje crkveno-političkih odnosa između Carigrada i Rima
imalo je neposrednog uticaja na državnu i duhovnu orijentaciju
Duklje u vrijeme vladavine Kneza Vladimira. Tadašnja Duklja
vegetirala je između jakih državnih subjekata Istoka i Zapada, što je
dugoročno odredilo kasniju orijentaciju i habitus crnogorskog naroda.
Reprezentativan produkat te sublimacije predstavlja kult svetog kneza
Vladimira, u kojemu se dodiruju i prožimaju različiti narodi, religije
i kulture, što po svojoj osobenosti trajno oplemenjuje riznicu evropske
civilizacije.
O Dukljanskom Knezu i Svetitelju postoji neuporedivo više
hagiografskih povijesti nego verifikovanih istorijskih podataka; a o
značenju njegove neobične bračne ljubavi i tragične životne sudbine
stvorena su i brojna književna djela na više evropskih jezika.

Iako u ovoj južnoevropskoj regiji nije bilo rijetko obezglavljenje protivnika
(glavośečenije), ono je u znatnoj mjeri umnoženo i kao vid herojskog
osvetništva prihvaćeno u bitkama na balkanskom tlu, pa je i u novovjekoj
crnogorskoj istoriji, ne samo u borbi Crnogoraca protiv Turaka, takva
surova odmazda dobila značenje herojskog podviga, neobuzdane hrabrosti
i patriotizma, čin pozitivne ratničke etike – sve dok kralj Nikola Petrović
Njegoš nije zakonom zabranio takvo osvetništvo.
Hagiografi i neki istoriografi tvrde da je Knez Vladimir bio vješt ratnik,
ali i da je bio miroljubiv, da nikoga nije napadao, pa je i u odbrambenom
ratu protiv silnoga cara Samuila sebe učinio zarobljenikom i mučenikom
u podrumima makedonskog zindana – samo da dukljanska vojska ne gine
od zmija i od neprijateljskih oružnika, od svakojega zla i napasti. Svoju
plemenitost i svoje miroljublje Vladimir je platio najskupljom cijenom, a
nakon uśekovanja proglašen je za blaženog (u rimokatoličkoj crkvi) i za
svetitelja (u istočnopravoslavnoj crkvi), ali ni ta žrtva nije podstakla naredna
pokoljenja da smanje domaća samouništenja – ni tada ni kroz čitav protekli
milenijum.
Malo koji multietnički vjerski simbol u svijetu može u jednom danu i
na jednom mjestu stoljećima da okuplja pravoslavne, katolike i muslimane,
kao što je to slučaj sa krstom Svetog Vladimira. U zajedničkoj litiji o
Trojčindanu ili Duhovima, vjerujući narod iz grada Bara i njegove okoline,
u obzorju ovog crkvenog praznika, na najvećem vrhu planine Rumije moli
se i blagosilja sve četiri strane države mirotočivog Kneza Vladimira. Po
narodnom predanju, to je onaj Krst koji je u času stradanja u ruci držao
Dukljanski knez Vladimir i koji je bio na njegovom grobu u ondašnjoj
Crkvi Svete Marije u Krajini. U arealu današnje ulcinjske opštine, nedaleko
od srednjovjekovnog grada Svača, istorijski izvori bilježe postojanje katoličke
crkve Svetog Vladimira, koja je bila u upotrebi do početka XVIII vijeka.
Još od početka XIII stoljeća mošti Svetog kneza Vladimira ne počivaju u
njegovoj prijestonoj Krajini, već su u jednom od ratnih napada na ovo područje
otuđene i odnešene u Drač, da bi od 1383. godine do najnovijih vremena vječni
mir našle u Manastiru Svetog Jovana (Krstitelja), nedaleko od Elbasana. Taj
zemljotresom porušeni pravoslavni manastir u mjestu Šin Đon 1382. obnovio
je oblasni albanski gospodar Karlo Topija. Od 1995. godine mošti Sv. Vladimra
(osim lobanje koja se nalazi na Svetoj Gori Atonskoj) čuvaju se u Sabornoj crkvi u
Tirani.

Po želji Karla Topije, patron manastirskog kompleksa Šin Đonu postaje
Sveti /Jovan/ Vladimir, o čemu svjedoče natpisi na tom zdanju – na grčkom,
crkvenoslovenskom i latinskom jeziku; slično vjekovnoj trokonfesionalnoj procesiji na
Rumiji, svake godine 22. maja ćivot Svetog Vladimira iznosi se pred manastirsku
crkvu u Šin Donu, đe na poklonjenje dolaze hodočasnici iz svih balkanskih zemalja
– pravoslavni, katolici i muslimani.
Od vremena obnove hrama Sv. Jovana (Vladimira) u Šin Đonu dolazi do
preoblikovanja kulta našega Svetoga Kneza, o čemu svjedoče brojne freske i ikone,
ne samo u Albaniji i Makedoniji, nego i u drugim balkanskim zemljama. Svečev
lik se nalazi i u Manastiru Svete Katarine na Sinaju. Sa zapadne strane, preko
dalmatinske obale, kult Svetog Vladimira stigao je do katoličkih crkava u Hrvatskoj.
Hagiografski podaci o Sv. Vladimiru kod Popa Dukljanina (latinska verzija
Ljetopisa) u velikoj mjeri se razlikuju od onih u grčkom žitiju našeg Svetitelja, koje je
publikovao drački arhiepiskop Kozma 1690. godine. Kozmina verzija Vladimirovog
životošpisa nastala je na osnovu usmenih predanja iz okoline Elbasana, što navodi na
zaključak da je izvorno Žitije Svetog Vladimira napisano na staroslovenskom jeziku.
Književna djela nastala tokom XIX vijeka učinila su da je legenda o Vladimiru
i Kosari postala bitan činilac u preoblikovanju i preimenovanju tzv. zajedničke
prošlosti Južnih Slovena, pa je ova tema bila inspirativna za referentne stvaraoce
od Bugarske do Slovenije. Dakle, ne samo liturgijska literatura, nego i beletristika
i likovna umjetnost uzdigle su kult Svetog kneza Vladimira kao prvorazrednu
kulturološku vrijednost južnoslovenskih i balkanskih naroda.
Iako je kult Svetog Vladimira utkan u crnogorsko narodno biće još od najranijih
vremena, složenost društveno-istorijskih zbivanja uzrokovala je da se, sve do novijih
vremena, ličnost našega Svetitelja i cijelo doba Dukljanskog kraljevstva – posmatra
kao segment neke daleke, potisnute prošlosti. Ovakav odnos prema najdubljim
slojevima crnogorske istorije ne proizilazi iz nedostatka pisanih izvora i materijalnih
tragova, već je najvećim dijelom produkt vladajućih ideologija u Crnoj Gori u XIX i
XX vijeku. Po tim i sličnim shvatanjima, koja su pogodovala da istoriografi suśednih
naroda svojataju ili ignorišu dukljansku državotvornu epohu, kraljevska dinastija
Vojislavljevića jedva je mogla imati status pasivne baštine Crnogoraca.
Hiljadugodišnjica smrti Kneza Vladimira Dukljanskog jedino je za našu Državu
i crkveni i državotvorni jubilej; kod svih suśednih naroda, osim kod Makedonaca,
Sveti (Jovan) Vladimir je isključivo hagiografska ličnost i nije činilac njihovog
narodnog i nacionalnog identiteta. Za Crnu Goru i njenu državnu i kulturnu (ili:
kulturološku) istoriju, ovaj milenijumski praznik jedinstvena je prilika da se oda
dostojna zahvalnost tvorcima prve crnogorske države Duklje, najistaknutijim njenim
državnicima – arhontima, kneževima, kraljevima.

To je prilika i da se domaćoj i inostranoj javnosti predstavi autentičnost kulta Svetog
Vladimira, koji na najbolji način osvjetljava crnogorsku multikonfesionalnu duhovnost i naš
savremeni građanski ekumenizam.
Evromediteranski obzori, uspostavljeni u doba dukljansko-zetskih vladara, održali su se
na tegobnom istorijskom putu kroz sva protekla stoljeća, što je omogućilo da se i u najtežim
okolnostima izgrađuje opšteljudski i specifično crnogorski odnos prema višeslojnom etničkom i
vjerskom supstratu, ne zapostavljajući pritom vlastiti nacionalni i slobodoljubivi identitet.
Sva ta s mukom odgajana, često i od sebe branjena etnogenetska i društvena složenost,
to civilizacijsko, jezičko, kulturološko prožimanje na ovom geopolitičkom i geografskom
raskršću – uslovilo je osobeno mentalno, moralno i emocionalno biće crnogorskog naroda,
najmalobrojnijeg balkanskog etnosa. Upravo ta narodna osobenost omogućava da i danas,
nakon hiljadu godina, u kolektivnoj memoriji multietničkog i multikonfesionalnog
građanstva u Crnoj Gori i okolnim zemljama prepoznajemo ozračje kulta Svetog kneza
Vladimira Dukljanskog kao svoju poučnu i ljekovitu identitesku tekovinu.
Kult Svetog Vladimira uveliko simbolizuje vjekovna stradanja crnogorskoga naroda, ali
i njegovu moralnu snagu da istraje, uza sva nužna i nedužna ginjenja, a nerijetko i uz
nesuvisle žrtve za tuđe osvajačke ciljeve; ranije, i sve do u naše dane.
U želji da se svestranije prouče zaslužne ličnosti, značajni događaji, naslijeđene narodne,
državne i državotvorne vrijednosti epohalnoga značaja, da se kritički razmotre i revalorizuju
najdublji slojevi crnogorske istorije, da se sačuvaju i temeljni biljezi našeg duhovnog
nasljeđa, Fondacija „Sveti Petar Cetinjski“ monografijom Dukljanski knez Sveti Vladimir
daje vlastiti doprinos nastojanju da Crna Gora na dostojanstven način obilježi ovu
milenijumsku godišnjicu, ne samo kao (multi)konfesionalnu ili lokalnu narodnu svetkovinu,
kakve se održavaju u suśednim državama, nego i kao visoki državni jubilej, kao svjetionikmonument
koji trajno oživljava temelje državotvorne vertikale Duklja – Zeta – Crna Gora.
Monografija Dukljanski knez Sveti Vladimir prva je naučnoistraživačka publikacija
u kojoj je izvršena neophodna sinteza difuzne i nedovoljno dostupne građe o ličnosti koja
crnogorsko povijesno nasljeđe dostojno predstavlja u sveopštim kulturnim okvirima.
REDAKCIONI ODBOR